Deniz seviyesinin altında yaşayan bir ülke nasıl hâlâ ayakta kalıyor? Hollanda, Kuzey Denizi’ni gerçekten kontrol ediyor mu, yoksa yalnızca onunla yaşamayı mı öğrendi? Cevap tek bir duvarda değil; setlerin, pompaların, kanalların ve yüzyıllar içinde kurulan ortak bir yönetim anlayışının içinde saklı.
Videonun ana konusu ne?
Hollanda topraklarının yaklaşık yüzde 26’sı deniz seviyesinin altında. Setler, kumullar ve barajlardan oluşan su savunmaları ülkenin yaklaşık yüzde 60’ını taşkınlardan koruyor ve bu bölgelerde yaklaşık 9 milyon insan yaşıyor.
Video, bu sistemin milattan önce 500 yıllarında insanların evlerini yapay tepeler üzerine kurmasıyla başlayan hikâyesini, yel değirmenlerini, Zuiderzee projesini, 1953 felaketini ve Delta Projesi’ni adım adım anlatıyor.
Konu neden önemli?
Hollanda’yı kuru tutmak yalnızca denizi durdurmak demek değil. Setlerin arkasında biriken yağmur ve yeraltı suyu hendeklerde ve kanallarda toplanıyor, pompa istasyonları bu suyu daha yüksek kanallara çıkarıyor ve oradan nehirlere, göllere ya da denize gönderiyor. Yani ülkeye giren her damlanın bir çıkış yolu yönetiliyor.
Bu sistem bitmiş bir proje değil. Her gün ölçülen, onarılan ve yeniden hesaplanan dev bir makine. İklim değişikliği karşısında da bu makinenin sınırları yeniden tartışılıyor.
Hikâyeyi doğru okumak için hangi noktalara bakmalı?
İlk nokta ortak yönetim. Uzun setlerde tek bir noktanın ihmali kilometrelerce uzaktaki köyleri su altında bırakabiliyordu. Bu yüzden bölgesel su kurulları geliştirildi; 1255 tarihli Rijnland belgesi bu yönetimin Orta Çağ’da resmi yetkiler kazandığını gösteriyor.
İkinci nokta bedel. Turbalıklar kurutuldukça zemin çöküyor, arazi alçaldıkça daha fazla pompalama gerekiyordu. 1612’de 43 yel değirmeniyle kurutulan Beemster yaklaşık 7200 hektarlık yeni kara kazandırdı ama Hollanda artık su tahliyesini hiç durduramayacaktı. Üçüncü nokta ise mühendislik ile doğa arasındaki uzlaşma.
Zuiderzee projesi de aynı dengeyi gösteriyor. Mühendis Cornelis Lely’nin planı iç denizi bir kapatma setiyle ayırmak, sığ kesimleri ayrı ayrı kurutmak ve ortada bir tatlı su gölü bırakmaktı. 1916 taşkını ve savaş dönemindeki gıda sıkıntısından sonra yasa 1918’de kabul edildi. Kurutulan polderler 1986’da Hollanda’nın 12. ili Flevoland’ı oluşturdu, planlanan son polder Markerwaard ise 2003’te kesin olarak rafa kaldırıldı.
Videodan öne çıkan noktalar
- 1932’de tamamlanan yaklaşık 32 kilometrelik Afsluitdijk, Zuiderzee’yi Kuzey Denizi’nden ayırdı ve IJsselmeer tatlı su gölünü oluşturdu.
- 31 Ocak 1953 gecesi fırtına ve gelgit birleşti; 150’den fazla noktada set yarıldı, 1836 kişi hayatını kaybetti.
- Felaketten 18 gün sonra Delta Komisyonu kuruldu, 1958’de Delta yasası yürürlüğe girdi.
- Oosterscheldekering’in 62 çelik kapısı normalde açık kalıyor, yalnızca tehlikeli fırtınalarda kapanıyor.
- Maeslantkering’in 210’ar metrelik iki kapısı Rotterdam limanının gemi trafiğini engellemeden şehri koruyor.
Bugüne kalan dersler
1993 ve 1995’teki nehir taşkınları, yalnızca setleri yükseltmenin yeterli olmadığını gösterdi. Ocak 1995’te yaklaşık 250.000 kişi tedbir amacıyla tahliye edildi. Sonrasında Hollanda nehre yer açma yaklaşımına geçti; Nijmegen’de set 350 metre geri çekildi ve yeni bir kanal açıldı.
Kıyılar da yalnızca beton yapılarla korunmuyor. 2011’de Lahey yakınlarında oluşturulan kum motorunda tek seferde bırakılan 21,5 milyon metreküp kum, yıllar içinde dalgalar ve akıntılarla kıyıya dağılıyor. Setlerin altından sızan suyun kum tanelerini taşıdığı piping süreci de Deltares’in gerçek ölçekli dalga tesisinde test ediliyor.
Bugün hedef, 2050’ye kadar setlerin arkasında yaşayan herkes için taşkın kaynaklı yıllık ölüm riskini en fazla 100 binde bire indirmek. KNMI senaryolarına göre deniz seviyesi yüksek emisyonda 124 santimetreye kadar yükselebilir. Afsluitdijk’te bu yüzden yeni savaklar ve 6 dev pompalı bir istasyon inşa ediliyor.
Sonuç
Hollanda suyu yenmedi. Suyun her zaman geri geleceğini kabul ederek, geldiğinde de ülkenin çalışmaya devam edeceği bir sistem kurdu. Onu bugün kuru tutan şey tek bir mucize yapı değil, hiç durmayan bir savunma.
Videoda terp tepelerinden Delta Projesi’ne, kum motorundan geleceğin dört olası senaryosuna kadar Hollanda’nın su ile mücadelesini ayrıntılı biçimde izleyebilirsiniz.